Kultura Wessex

Kultura Wessex to kultura archeologiczna istniejąca w latach ok. 2000-1400 p.n.e. na terenie dzisiejszej środkowej i południowej Anglii. Wiąże się ona z wpływami z terenów północnej Francji.
   Ludność mieszkała w domach na planie koła o średnicy 6-12 m., z pojedynczym przejściem i paleniskiem. Spadzisty dach był wykonany ze słomy, a ściany m.in. z drewna. Hodowano bydło, owce, świnie, konie i gęsi oraz uprawiano jęczmień, żyto i fasolę. Można zauważyć pierwsze oznaki użyźniania gleby, wyjałowionej przez intensywne uprawy w czasie neolitu. Stosowano m.in. nawóz bydlęcy, czy glony. W tym czasie powstały też pierwsze saliny, czyli miejsca gdzie uzyskiwano sól z odparowania wody morskiej.

Stonehenge

     Pierwsze ślady wytopu brązu datuje się na ok. 1800 r.p.n.e., chociaż można spotkać wyroby starsze (kupione od ludów z Kontynentu). Wyrabiano groty włóczni, siekiery, naczynia, naramienniki, sztylety, noże, miecze, biżuterię, czy wyroby sakralne. Początkowo były to wyroby luksusowe, ale z czasem stały się powszechnie dostępne. Przedmioty z brązu można znaleźć m.in. w kompleksie w Stonehenge (zaczęto go budować jednak dużo wcześniej; ludność kultury Wessex widać brała udział w końcowej fazie budowy).
    Początkowo stosowano pochówek szkieletowy, ale z czasem zastąpiła go kremacja. W obydwu wypadkach usypywano kurhany, a groby bogato wyposażano. Dary dla zmarłych pochodziły nie tylko z Brytanii, ale również z importu z całej niemalże Europy (w grobach można znaleźć m.in. bałtycki bursztyn, francuskie wyroby ze złota, czy greckie paciorki i sztylety.

Cywilizacja minojska

Cywilizacja minojska jest najstarszą cywilizacją w Europie. Powstała ona na Krecie ok. 2000 r.p.n.e. Jej zmierzch nastąpił po wybuchu wulkanu Thira na pobliskiej wyspie Santoryn w ok. 1628 r.p.n.e. oraz najazd Achajów w ok. 1450 r.p.n.e. Najbardziej charakterystyczną cechą tej cywilizacji są pałace, które nie były tylko siedzibą władcy, ale też centrum życia społecznego i gospodarczego oraz magazynem żywności i surowców. Co ciekawe, nie miały one murów obronnych. Znaleziono też niewielką ilość broni.

ruiny pałacu w Knossos

   Ludność zajmowała się rolnictwem (gł. uprawa winogrona i oliwy), rzemiosłem oraz handlem (w tym dalekosiężnym gł. cyną). Kreteńczycy posługiwali się kreteńskim pismem hieroglificznym, powstałym na podstawie pisma egipskiego. Potem przekształciło się ono w pismo linearne A. Obydwu jednak nie udało się odczytać, gdyż ludność minojska posługiwała się językiem niepodobnym do żadnego współcześnie istniejącego.
    Najsłynniejsze pałace powstały w Knossos (w mitologii greckiej siedziba króla Minosa, od którego powstała nazwa cywilizacji), Fajstos i Malia. Wznosiły się wśród zabudowy miejskiej. Ok. 1700 r.p.n.e. pałace zostały, nie wiadomo czemu, gruntownie zniszczone. Nastąpiło jednak szybkie odbudowanie pałaców, na których pojawiły się duże freski, w których widać wpływy egipskie. Malowano przede wszystkim sceny z życia codziennego i obrzędów świątecznych. Znane są też liczne znalezione figurki z gliny,  fajansu, kości słoniowej, czy brązu, przedstawiające ludzkie postacie oraz bogato zdobiona ceramika.

Wczesny okres preklasyczny

Okres preklasyczny to okres w historii Ameryki Środkowej, trwający w latach 2000 p.n.e.- 250 n.e. Podzielony jest ona na trzy podokresy: wczesny, środkowy i późny.
    Wczesny okres preklasyczny trwał do 1000 r.p.n.e. Powstały wtedy pierwsze na tym terenie zorganizowane osady. Nastąpił wtedy też rozwój wyrobu ceramiki, obróbki kamieni szlachetnych i jadeitu (rodzaj rzadkiego minerału), handlu, astronomii, astrologii oraz kształtowanie się kultu religijnego.

Epoka brązu w Azji Południowej

Indie
Nie ma zgody co do czasu trwania epoki brązu na subkontynencie indyjskim. Na terenie doliny Indusu, epoka brązu trwała prawdopodobnie w latach 3300-1300 p.n.e.Większość tego okresu przypada na istnienie kultury Harappa.  Na południu Indii brąz był znany prawdopodobnie od 2500 r.p.n.e.
    W latach 2500-2000 p.n.e. doszło do wyschnięcia wielkiej rzeki Saraswati, nad którą istniała kultura Harappa. Spowodowało to powolny zanik cywilizacji. Ludzie zaczęli opuszczać miasta i przenosić się na wieś. Na ok. 1800 r.p.n.e. datuje się przybycie do Indii, indoeuropejskiego ludu Ariów. Byli oni koczownikami i przybyli ze stepów Azji Centralnej. Przez pięć stuleci wędrowali po terenie subkontynentu indyjskiego i wojowali z tubylcami. Okres ten nazywany jest okresem wedyjskim. Przejęli oni wiele zdobyczy cywilizacyjnych od kultury Harappa. W 1300 r.p.n.e. Ariowie, niezależnie od obcych wpływów, odkryli sposób obróbki żelaza. Kończy się tym, samym epoka brązu.

Azja Południowo-Wschodnia
Najwcześniejsze ślady obróbki brązu datuje się na 2500 r.p.n.e. Jednak brąz na tym terenie powszechny był w ok. 1500-500 r.p.n.e. W tym czasie żyły tutaj proste społeczności rolnicze.

Amoryci

Amoryci to semicki lud, który na przełomie III i II tys. p.n.e.opanował większą część Mezopotamii, Palestyny i Syrii. Po upadku państwa nowosumeryjskiego przejęli władzę w większości miast jak np. Aszur, Esznunna, Larsa, Isin, Babilon, czy Mari. Poszczególni władcy stale ze sobą  ze sobą rywalizowali, raz zyskując nowe tereny,  a innym - tracąc je. Najwybitniejszymi z nich to Hammurabi, twórca potęgi Babilonii i Szamszi-Adad I, twórca pierwszego imperium na terenie Asyrii. Amoryci zaadaptowali kulturę sumero-akadyjską. Nawet przejmowali panteon lokalnych bóstw, dodając do niego tylko trochę elementów swojej rodzimej religii.
   W tym samym czasie co w Mezopotamii, Amoryci osiedlili się również w Syrii i Palestynie, gdzie stali się dominującym czynnikiem etnicznym. Zostali oni podbici przez Hebrajczyków w XIII w.p.n.e. (co zostało opisane w Biblii). Jednak upadek syryjskich i palestyńskich Amorytów wiąże się głównie z napadem tzw. Ludów Morza.

Okres staroasyryjski

Okres staroasyryjski to okres w historii górnej Mezopotamii, trwający w latach 2005-1364 p.n.e. (wczesna i środkowa epoka brązu). Rozpoczął on się wraz z upadkiem państwa III dynastii z Ur i najazdem Amorytów, którzy przejęli władzę nad większością asyryjskich miast-państw. Do największego znaczenia doszły państwa Mari, Esznunna i Asyria.

Wybrani władcy Mari:

1. Jachdun-Lim panował w latach ok. 1815-1798 p.n.e. Był pierwszym amoryckim władcą Mari. Doprowadził je do znacznej potęgi. W swych wyprawach wojennych dotarł do Morza Śródziemnego i pokonał Asyrię. Poza tym m.in. wybudował wielką świątynię dla boga Szamasza oraz zastąpił lokalny dialekt babilońskim. Otworzył swój zacofany kraj na świat. Po jego śmierci władzę przejął jego syn, który był władcą nieudolnym i po dwóch latach kraj został podbity przez Asyrię.
2. Jasmach-Adad panował w latach ok. 1800-1782 p.n.e. Był młodszym synem Szamszi-Adad I, władcy Asyrii. Na tronie Mari panował z woli ojca jako wicekról, ale był nieudolny. Po śmierci rodziciela, został pozbawiony władzy i wypędzony.
3. Zimri-Lim panował w latach 1775-1761 p.n.e. Był krewnym Jachduna-Lim, ale podawał się za jego syna. Doprowadził do największego znaczenia Mari. Rozbudował pałac królewski. Posiadał olbrzymią armię, korzystającą m.in. z rydwanów i maszyn oblężniczych.

Mari upadło ok. 1757 r.p.n.e., po najeździe władcy Babilonii, Hammurabiego, który zburzył miasto. Miasto nigdy nie wróciło do dawnej świetności.

Wybrani władcy Esznunny:

1. Iliszu-ila przejął władzę w 2027 r.p.n.e., korzystając z zamieszania w państwie III dynastii z Ur.
2. Ibal-pi-El I w 1860 r.p.n.e. założył amorycką dynastię w Esznunnie i stworzył rozległe państwo.
3. Naram-Sin panował w II poł. XIX w. p.n.e. Był sprzymierzony z Jachdun-Limem z Mari. Jego łupem padło wiele miast, w tym Aszur, gdzie usunął lokalną dynastię i osadził marionetkowego władcę.
4. Ibal-pi-El II panował w I poł. XVIII w. p.n.e. Był twórcą krótkotrwałej potęgi Esznunny. Odebrał Asyrii duże obszary i pomógł w usunięciu Jasmach-Adada z Mari.
5. Silli-Sin był ostatnim niezależnym władcą Esznunny. W 1756 r.p.n.e. miasto zostało zdobyte przez Hammurabiego, władcę Babilonii.

Wybrani władcy Asyrii:

Asyria wywodzi się z państwa-miasta Aszur. Początkowo panowała tam rodzima dynastia. 

Zasięg państwa Szamszi-Adada I

1.  Puzur-Aszur II panował w II poł.XIX w. p.n.e. Był ostatnim władcą rodzimej dynastii z Aszur,
2. Eriszum II został osadzony na tronie przez Naram-Sina, władcę Esznunny. Był władcą marionetkowy. Został usunięty z tronu ok. 1815 r.p.n.e.
3. Szamszi-Adad I panował w latach 1814-1782 p.n.e. Nie wiadomo jak zdobył Aszur. jednak na swoją stolicę wybrał miasto Szechna, któremu zmienił nazwę na Szubat-Enlil. Jego państwo ostatecznie obejmowało całą północną Mezopotamię i część Syrii. Zbudował w Aszur świątynię i ziggurat boga Enlila oraz pałac. 
4. Iszme-Dagan I był starszym synem Szamszi-Adada I i początkowo panował jako wicekról Ekallatum. W latach 1781-1741 p.n.e. panował w Asyrii. Utracił większość terytoriów zdobytych przez ojca. Musiał toczyć nieustanne walki z Mari (które uniezależniło się), Esznunną i Elamem. Ostatecznie został zmuszony do uznania zwierzchności Hammurabiego, króla Babilonii.

W latach 1740-1700 p.n.e. panowała w Asyrii anarchia. Było wielu pretendentów do asyryjskiego tronu. Ok. 1700 r.p.n.e. sytuacja w Asyrii się ustabilizowała. Od poł.XV w.p.n.e. Asyria była lennikiem państwa Mitanni.

Okres starobabiloński

Okres starobabiloński to okres w historii dolnej Mezopotamii, trwający w latach 2005-1595 p.n.e. (wczesna i środkowa epoka brązu). Rozpoczął się on wraz z upadkiem państwa III dynastii z Ur. Na początku tego okresu na terenie Mezopotamii było wiele państw-miast, wojujących między sobą. Wiele z tych państewek było rządzonych przez amoryckich władców. Do największego znaczenia doszły miasta Isin, Larsa i ostatecznie Babilon.

Do największych dynastii tego okresu były:

I dynastia z Isin
Rządziła ona Isin w latach 2017-1924 p.n.e. Jej założycielem był Akadyjczyk Iszbi-Erra. Był on namiestnikiem sumeryjskiego króla Ibbi-Suena. Zbuntował się przeciw swemu suwerenowi. Po upadku państwa neosumeryjskiego, zajął Isin i centrum religijne w Nippur oraz odbił Ur z rąk Elamitów. W krótkim czasie zjednoczył południową i środkową Mezopotamię. Ostatnim władcą z tej dynastii był Lipitiszar. Znany jest jako twórca zbioru praw. Pod koniec jego panowania władca Larsy odebrał mu Ur. Porażka ta doprowadziła do osłabienia władzy i do przewrotu.

I dynastia z  Larsy
Rządziła ona Larsą w latach 2025-1834 p.n.e. Jej założycielem był  Naplanum. Był amoryckim wodzem, który opanował Larsę, a potem pomógł Elamitom w zdobyciu Ur. Król Gungunum (panował w latach 1932-1906 p.n.e.) na początku swego panowania zdobył miasto Ur, kosztem władcy Isin, Lipitiszara. Później podporządkował sobie południową Babilonię i zachodni Elam. Kolejni władcy zajęli zdobywali tereny  na północy. W 1834 r.p.n.e. amorycki wódz Kudur-Mabuk opanował Larsę.

II dynastia z Isin
Rządziła ona Isin w latach 1923-1794 p.n.e. Jej założycielem był Ur-Ninurta, który obalił poprzedniego władcę. Władcy tej dynastii próbowali przywrócić świetność królestwa, ale bezskutecznie. Ostatecznie Isin zostało podbite prze króla Larsy.

II dynastia z Larsy
Rządziła ona Larsą w latach 1834-1763 p.n.e. Założył ją Kudur-Mabuk, który zdobył Larsę i oddał władzę swym synom. Król Rim-Sin I w 1808 r.p.n.e. pokonał koalicją miast Isin, Uruk, Rapiqum i Babilon. potem zajął całą południową Babilonię, a w 1794 r.p.n.e. podbił Isin i obalił tamtejszą dynastię. Jednak uległ on w 1793 r.p.n.e. królowi Babilonu, Hammurabiemu.

I dynastia z Babilonu (dynastia starobabilońska)
Rządziła ona Babilonem w latach 1894-1595 p.n.e.  Jej założycielem był amorycki wódz Sumu-abum, który w 1894 r.p.n.e. zajął miasto Babilon i ustanowił tam swą siedzibę. Musiał walczyć o utrzymanie niezależności z innymi miastami. Kolejni władcy budowali liczne fortyfikacje oraz sami zaczęli podbijać przeciwników. Babilonowi uległy m.in. Kisz, czy Sippar.
    Najsłynniejszym władcą z tej dynastii był Hammurabi, który panował w latach 1792-1750 p.n.e. Znany jest przede wszystkim z wydania zbioru praw, zapisanych  na steli. Odziedziczył on niewielkie państwo, lecz silne gospodarczo. Na początku swego panowania wydał dekret umarzający długi obywateli i rozbudowywał umocnienia. W 1786 r.p.n.e. zajął Isin i Uruk. W ciągu kolejnych 5 lat powiększył swe państwo prawie dwukrotnie. Prawdopodobniej pomógł mu władca Asyrii, Szamszi-Adad I. Po śmierci sojusznika w 1791 r.p.n.e., Hammurabi na 27 lat przerwał ekspansywną politykę i skupił się na sprawach wewnętrznych kraju. Od 1764 r.p.n.e znów rozpoczął działania wojenne. W ciągu 10 lat podbił prawie całą Mezopotamię i zachodni Elam.
     Za panowania jego syna, Samsu-iluna (panował w latach 1749-1712 p.n.e.), doszło do znacznego osłabienia Babilonu. Najpierw doszło do inwazji Kuszytów, którzy zdobyli Ur i Uruk. Potem ok. 1740 r.p.n.e. niejaki Rim-Sin II ogłosił się królem Larsy i wszczął powstanie w południowej Babilonii, które zostało stłumione po 5 latach. Złupił w tym czasie Ur i Uruk. Zaraz potem kraj  napadli Elamici, którzy zdobyli Uruk. W 1721 r.p.n.e. na południu Sumeru wybuchło kolejne powstanie. Tym razem wodzem był Ili-ma-ilum. Zdobył on religijne centrum w Nippur, odparł ataki Samsu-iluna i założył własną dynastię.
    Kolejni władcy musieli walczyć z coraz częstszymi najazdami Kuszytów z gór Zagros. Ostatecznie dynastia ta została obalona przez króla hetyckiego Mursilisa I, który splądrował i spalił Babilon.

II dynastia z Babilonu (dynastia z Kraju Nadmorskiego)
Panowała ona w latach ok. 1730-1475 p.n.e. na terenach nad Zatoką Perską. Jej założycielem był Ili-ma-ilum. Dynastia utraciła władzę w wyniku najazdu Kuszytów.


Babilonia swoje cywilizacyjne osiągnięcia (matematyka, astronomia, astrologia architektura, literatura, religia) zawdzięczają głównie Sumerom i Akadom.
    Właśnie w tym okresie powstał słynny Epos o Gilgameszu, napisany po akadyjsku. Powstał on w oparciu o kilka sumeryjskich poematów.
   Na mitologię babilońską w dużej mierze składają się elementy sumeryjskiej mitologii oraz wierzeń akadyjskich. Większość bóstw ma podobne imiona do tych sumeryjskich. Do najważniejszego boga urósł Marduk, który był opiekunem Babilonu. Patronował on też wodzie, magii, mądrości i sądownictwu.
 
Biblia

• Wieża Babel to najprawdopodobniej babiloński ziggurat.
• Właśnie w tym okresie żył Abraham, pierwszy z hebrajskich patriarchów. Z woli Jahwe wyruszył z Ur do Palestyny, wraz z całą swą rodziną i całym dobytkiem.